Mieć czy być? Przykłady z lektur i gotowe tezy do rozprawki

Dylemat "mieć czy być" to jedno z tych ponadczasowych zagadnień, które niezmiennie pojawiają się w literaturze i stanowią doskonały punkt wyjścia do głębokich rozważań w szkolnych wypracowaniach. Ten artykuł to Twój przewodnik po kluczowych przykładach z lektur, które pomogą Ci zbudować solidną argumentację i napisać rozprawkę, która zaimponuje egzaminatorowi.

Dylemat "mieć czy być": dlaczego to zagadnienie jest tak ważne?

Skąd wziął się ten słynny konflikt? Krótkie wprowadzenie do myśli Ericha Fromma

Kiedy mówimy o dylemacie "mieć czy być", najczęściej odwołujemy się do myśli wybitnego psychologa i filozofa Ericha Fromma, który spopularyzował to zagadnienie w swojej książce "Mieć czy być?" z 1976 roku. Fromm postawił tezę, że ludzkie życie może być zdominowane przez dwie fundamentalnie różne orientacje. Pierwsza, "mieć", koncentruje się na posiadaniu, gromadzeniu dóbr materialnych, władzy i statusu. Druga, "być", skupia się na rozwoju wewnętrznym, doświadczaniu, relacjach, miłości i dzieleniu się. Fromm argumentował, że społeczeństwo, które nadmiernie faworyzuje "mieć", prowadzi do alienacji, nieszczęścia i kryzysu moralnego. To rozróżnienie jest niezwykle uniwersalne i ponadczasowe, co sprawia, że motyw ten jest tak często eksplorowany w literaturze różnych epok i kultur, stanowiąc doskonałe narzędzie do analizy ludzkich wyborów i ich konsekwencji.

Jak rozumieć postawę "mieć" a jak "być"? Klucz do analizy lektur

• Postawa "mieć":
  • Gromadzenie dóbr: Obsesyjne zbieranie pieniędzy, przedmiotów, nieruchomości.
  • Władza i kontrola: Dążenie do dominacji nad innymi, manipulacja, czerpanie satysfakcji z posiadania wpływu.
  • Status społeczny: Przywiązywanie wagi do pozycji, tytułów, prestiżu, często kosztem autentyczności.
  • Konsumpcja: Szukanie szczęścia w ciągłym kupowaniu i posiadaniu nowych rzeczy.
  • Zazdrość i rywalizacja: Porównywanie się z innymi pod kątem posiadania, chęć bycia lepszym, bogatszym.
  • Egoizm: Skupienie na własnych korzyściach, brak empatii, obojętność na potrzeby innych.
• Postawa "być":
  • Rozwój duchowy: Dążenie do samodoskonalenia, poszukiwanie sensu, wartości wewnętrznych.
  • Relacje międzyludzkie: Budowanie głębokich więzi, miłość, przyjaźń, empatia, troska o innych.
  • Doświadczanie: Czerpanie radości z przeżyć, nauki, kreatywności, a nie z posiadania.
  • Dzielenie się: Hojność, altruizm, chęć wspierania innych, wkład w dobro wspólne.
  • Autentyczność: Bycie wiernym sobie, swoim przekonaniom, niezależność od opinii innych.
  • Odpowiedzialność: Świadomość konsekwencji swoich działań, troska o świat i innych.

Te definicje są kluczem do zrozumienia wyborów bohaterów i ich wpływu na ich życie. Kiedy analizujesz postać, zastanów się, które z tych cech dominują w jej działaniach i motywacjach.

Formułowanie tezy do rozprawki: gotowe pomysły i pułapki, których należy unikać

Dobra teza to podstawa każdej rozprawki. Musi być jasna, konkretna i stanowić Twoje stanowisko w dyskusji. Oto kilka propozycji tez, które możesz zaadaptować:

1. Pogoń za materialnym posiadaniem często prowadzi do utraty wartości duchowych i wewnętrznej pustki, co dobitnie ukazują losy bohaterów literackich.
2. Wartości "bycia", takie jak miłość, przyjaźń i rozwój wewnętrzny, stanowią prawdziwe źródło szczęścia i spełnienia, czego dowodzą przemiany postaci literackich.
3. Konflikt między pragnieniem "mieć" a potrzebą "być" jest tragiczny w skutkach i często prowadzi do klęski bohaterów, którzy nie potrafią znaleźć równowagi.
4. Literatura udowadnia, że rezygnacja z orientacji na "mieć" na rzecz "bycia" jest drogą do odkupienia, odnalezienia sensu życia i odzyskania człowieczeństwa.
5. Dylemat "mieć czy być" jest uniwersalnym wyzwaniem, z którym mierzą się bohaterowie różnych epok, a ich historie stanowią przestrogi i inspiracje dla współczesnego człowieka.

Pamiętaj jednak o pułapkach, których należy unikać:

• Zbyt ogólne stwierdzenia: Unikaj tez typu "Dylemat 'mieć czy być' jest ważny w literaturze". To truizm, który niczego nie wnosi.
• Brak jasnego stanowiska: Twoja teza musi wyrażać Twoje zdanie, a nie tylko stwierdzać istnienie problemu.
• Powtarzanie tytułu tematu: Nie przepisuj po prostu pytania z tematu jako tezy. Musisz na nie odpowiedzieć.
• Zbyt długa i skomplikowana teza: Teza powinna być zwięzła i łatwa do zrozumienia.

Pogoń za posiadaniem: literackie portrety bohaterów

Harpagon ze "Skąpca": czy pieniądze naprawdę niszczą wszystko, co ludzkie?

Harpagon, główny bohater komedii Moliera "Skąpiec", to archetyp postaci całkowicie zdominowanej przez obsesję posiadania. Jego żądza pieniędzy jest tak silna, że przysłania mu wszelkie inne wartości, czyniąc go karykaturalnym i tragicznym jednocześnie. Harpagon nie tylko odmawia sobie i swoim dzieciom podstawowych przyjemności, ale także staje się tyranem, który traktuje ludzi jak przedmioty, a przedmioty jak ludzi. Jego relacje rodzinne są zrujnowane dzieci boją się go i nienawidzą, a on sam podejrzewa wszystkich o próbę kradzieży. Pieniądze, zamiast dawać mu szczęście, stają się źródłem nieustannego lęku i samotności. W jego przypadku postawa "mieć" osiąga apogeum, prowadząc do całkowitej dewastacji człowieczeństwa i empatii, ukazując, jak posiadanie może zniszczyć duszę.

Ebenezer Scrooge z "Opowieści wigilijnej": ostrzeżenie przed samotnością w złotym lochu

Na początku "Opowieści wigilijnej" Charlesa Dickensa, Ebenezer Scrooge jest uosobieniem postawy "mieć". To człowiek, dla którego jedyną wartością są pieniądze i zysk. Obojętny na cierpienie innych, skąpy, pozbawiony empatii i radości życia, Scrooge żyje w izolacji, odrzucając wszelkie próby nawiązania kontaktu. Jego bogactwo nie przynosi mu szczęścia, a jedynie pogłębia jego samotność i duchową pustkę. Zamiast być panem swojego majątku, staje się jego niewolnikiem, uwięzionym w "złotym lochu" własnej chciwości. Jego postawa jest ostrzeżeniem przed tym, jak orientacja na "mieć" może prowadzić do całkowitego odcięcia się od świata i utraty tego, co w życiu najważniejsze relacji międzyludzkich i miłości.

Zenon Ziembiewicz z "Granicy": jak pogoń za karierą prowadzi do moralnego upadku?

Zenon Ziembiewicz, główny bohater "Granicy" Zofii Nałkowskiej, to postać, która na początku swojej drogi pragnie "być" być uczciwym, wiernym swoim ideałom, zmieniać świat na lepsze. Jednak w miarę jak pnie się po szczeblach kariery, dążąc do "mieć" (pozycji społecznej, uznania, stabilizacji), stopniowo traci swoją moralną integralność. Kompromisy, które zawiera, aby osiągnąć sukces, prowadzą do zaniku jego autentyczności i poczucia odpowiedzialności. Zenon staje się człowiekiem, który nie potrafi sprostać własnym ideałom, a jego życie staje się pasmem porażek moralnych i osobistych. Jego historia to tragiczny przykład tego, jak pogoń za zewnętrznymi atrybutami sukcesu może prowadzić do wewnętrznego rozpadu i utraty samego siebie, co ostatecznie kończy się tragicznie.

Rozdarcie między "mieć" a "być": bohaterowie na życiowym rozdrożu

Stanisław Wokulski z "Lalki": kupiec, romantyk czy naukowiec? Analiza tragicznego konfliktu

Stanisław Wokulski z "Lalki" Bolesława Prusa to jedna z najbardziej złożonych postaci w polskiej literaturze, uosabiająca dramatyczny konflikt między "mieć" a "być". Z jednej strony, Wokulski jest człowiekiem czynu, kupcem, który z powodzeniem gromadzi majątek, dążąc do posiadania pieniędzy i pozycji, które mają mu pomóc zdobyć miłość Izabeli Łęckiej. To jego orientacja na "mieć", napędzana pragnieniem zaimponowania ukochanej. Z drugiej strony, jest on głębokim idealistą, romantykiem wierzącym w wielką miłość, pasjonatem nauki i społecznikiem, który pragnie pracować dla dobra ogółu. To jego orientacja na "być" na rozwój wewnętrzny, autentyczne uczucia i służbę. Niestety, te dwie postawy nie potrafią się w nim pogodzić. Pogoń za Izabelą, która symbolizuje świat "mieć" i powierzchowności, prowadzi go do rozczarowania i klęski. Wokulskiemu nie udaje się zrealizować ani swoich romantycznych ideałów, ani naukowych ambicji, ponieważ jego energia jest pochłaniana przez bezsensowną walkę o miłość, która okazuje się iluzją. Jego historia to tragiczny obraz człowieka rozbitego wewnętrznie, który nie potrafił znaleźć równowagi między tym, co zewnętrzne, a tym, co prawdziwie wartościowe.

Rodion Raskolnikow ze "Zbrodni i kary": gdy idea "bycia" nadczłowiekiem zderza się z potrzebą "posiadania"

Rodion Raskolnikow ze "Zbrodni i kary" Fiodora Dostojewskiego to postać, której dylemat jest niezwykle skomplikowany. Początkowo Raskolnikow, kierując się ideą "bycia" nadczłowiekiem, jednostką wybitną, która ma prawo przekraczać moralne granice dla wyższego celu, popełnia zbrodnię. Morderstwo lichwiarki ma mu umożliwić zdobycie pieniędzy ("mieć"), które posłużą do realizacji jego ambitnych planów i udowodnienia swojej teorii. Jednakże, po dokonaniu zbrodni, bohater przeżywa niewyobrażalną duchową udrękę. Poczucie winy, izolacja i moralne cierpienie stają się dla niego znacznie cięższe niż wszelkie korzyści materialne. To właśnie ten wewnętrzny konflikt, między pychą "bycia" nadczłowiekiem a konsekwencjami czynu, który miał służyć "posiadaniu", prowadzi go do załamania. Jego odrodzenie następuje poprzez pokorę, wyznanie winy i miłość Soni Marmieładowej, co symbolizuje powrót do wartości "bycia" empatii, współczucia i autentycznej więzi z drugim człowiekiem. Raskolnikow uczy się, że prawdziwa wartość nie leży w ideach czy posiadaniu, lecz w człowieczeństwie.

Triumf "bycia": literackie przemiany i zwycięstwa ducha

Jacek Soplica z "Pana Tadeusza": od pychy szlachcica do pokornej służby ojczyźnie

Jacek Soplica, znany później jako Ksiądz Robak z "Pana Tadeusza" Adama Mickiewicza, to doskonały przykład bohatera, który przechodzi głęboką przemianę z postawy "mieć" na "być". W młodości, Soplica był butnym szlachcicem, dbał o swój honor, pozycję i reputację, co doprowadziło go do tragicznych wydarzeń, w tym zabójstwa Stolnika Horeszki. Był to człowiek kierujący się pychą i egoizmem, skupiony na własnym statusie i zemście. Jednak po latach, Jacek Soplica powraca w przebraniu pokornego mnicha, Księdza Robaka, i poświęca swoje życie służbie ojczyźnie. Jego działalność konspiracyjna, poświęcenie i anonimowość to kwintesencja postawy "być". Zrezygnował z własnych ambicji i dóbr materialnych na rzecz wyższych wartości wolności narodu i odkupienia win. Jego życie zyskało sens poprzez altruizm, pokorę i bezinteresowną służbę, pokazując, że prawdziwe spełnienie można znaleźć w poświęceniu dla innych.

Przemiana Scrooge'a: jak odkrycie wartości duchowych może odmienić życie?

Kontynuując wątek Ebenezera Scrooge'a, jego przemiana w "Opowieści wigilijnej" jest jednym z najbardziej wzruszających przykładów triumfu "bycia" nad "mieć". Pod wpływem wizyt Duchów Wigilijnych, Scrooge stopniowo uświadamia sobie, jak pusta i samotna była jego egzystencja, zdominowana przez chciwość. Widzi swoje błędy, żałuje straconych szans na miłość i przyjaźń. Ta podróż w przeszłość, teraźniejszość i przyszłość prowadzi go do radykalnej zmiany postawy. Porzuca obsesję na punkcie pieniędzy na rzecz hojności, empatii i radości z relacji z innymi. Staje się życzliwym pracodawcą, troskliwym wujem i hojnym dobroczyńcą. Scrooge odzyskuje swoje człowieczeństwo, odkrywając, że prawdziwe bogactwo tkwi w miłości, współczuciu i dzieleniu się z innymi. Jego historia to potężne przesłanie o tym, że nigdy nie jest za późno na zmianę i że wartości duchowe są kluczem do prawdziwego szczęścia.

Mały Książę: dlaczego to, co najważniejsze, jest niewidoczne dla oczu?

Filozofia "Małego Księcia" Antoine'a de Saint-Exupéry'ego jest głęboką interpretacją dylematu "mieć czy być". Tytułowy bohater, podróżując po różnych planetach, spotyka dorosłych, którzy są pochłonięci bezsensownym gromadzeniem i posiadaniem króla bez poddanych, próżnego człowieka, pijaka, biznesmena liczącego gwiazdy. Ci bohaterowie są uwięzieni w orientacji na "mieć", co czyni ich nieszczęśliwymi i samotnymi. Mały Książę natomiast ceni sobie zupełnie inne wartości: przyjaźń z lisem, miłość do róży, odpowiedzialność za swoją planetę i wrażliwość na piękno świata. To właśnie lis uczy go słynnej prawdy: "Dobrze widzi się tylko sercem. Najważniejsze jest niewidoczne dla oczu". Ten cytat doskonale podsumowuje ideę "bycia" prawdziwe bogactwo tkwi w wewnętrznych przeżyciach, relacjach, empatii i zdolności do dostrzegania głębi, a nie w materialnym posiadaniu. "Mały Książę" to przypomnienie, że to, co naprawdę nadaje sens życiu, jest niematerialne i wymaga otwartego serca.

Praktyczne wskazówki: jak wykorzystać przykłady w rozprawce?

Budowa idealnego akapitu: schemat argumentu z przykładem z "Lalki"

Skuteczny akapit argumentacyjny to podstawa dobrze napisanej rozprawki. Oto schemat, który możesz zastosować, używając przykładu Stanisława Wokulskiego:

1. Wprowadzenie argumentu/tezy cząstkowej: Rozpocznij od zdania, które jasno przedstawia, co będziesz udowadniać w tym akapicie, nawiązując do głównej tezy rozprawki.
2. Przywołanie przykładu: Wprowadź bohatera i lekturę, która posłuży jako dowód.
3. Opis i interpretacja: Przedstaw kluczowe aspekty postawy bohatera, które ilustrują Twój argument. Wyjaśnij, jak jego działania i wybory wpisują się w dylemat "mieć czy być".
4. Wniosek cząstkowy: Podsumuj, jak ten przykład potwierdza Twój argument i główną tezę rozprawki.

Przykład akapitu:

Jednym z najbardziej przejmujących przykładów tragicznego konfliktu między pragnieniem "mieć" a potrzebą "być" jest postać Stanisława Wokulskiego z "Lalki" Bolesława Prusa. Bohater ten, z jednej strony, dąży do zdobycia ogromnego majątku i pozycji społecznej, co ma mu umożliwić zdobycie miłości Izabeli Łęckiej symbolu świata materialnego i powierzchowności. Ta pogoń za "mieć" pochłania jego energię, zmuszając do kompromisów i oddalając od prawdziwych pasji, takich jak nauka czy praca dla społeczeństwa. Z drugiej strony, Wokulski jest głęboko romantycznym idealistą, pragnącym autentycznej miłości i poświęcającym się dla wyższych celów, co stanowi jego orientację na "być". Niestety, jego próba pogodzenia tych dwóch sprzecznych światów kończy się klęską majątek nie przynosi mu szczęścia, a miłość okazuje się iluzją. Historia Wokulskiego dobitnie pokazuje, że zaniedbanie wewnętrznych wartości na rzecz zewnętrznego posiadania prowadzi do głębokiego rozczarowania i utraty sensu życia.

Jak pisać o wnioskach bohatera, by pogłębić analizę?

Aby Twoja analiza była głęboka, nie wystarczy tylko streścić fabułę. Musisz wejść w skórę bohatera i zastanowić się nad jego motywacjami i konsekwencjami wyborów. Zadaj sobie pytania: Dlaczego bohater podjął taką decyzję? Co zyskał, a co stracił? Jak jego postawa wpłynęła na jego życie i życie innych? Czy jego wybory doprowadziły go do szczęścia czy do tragedii? Interpretuj postawy w kontekście dylematu "mieć czy być" czy dążenie do posiadania zniszczyło jego "bycie", czy może wręcz przeciwnie, rezygnacja z dóbr materialnych pozwoliła mu odnaleźć prawdziwego siebie? Pisz o tym, co bohater zrozumiał (lub czego nie zrozumiał) i jakie wnioski możemy wyciągnąć z jego historii. To właśnie ta głębsza refleksja, a nie tylko opis wydarzeń, świadczy o dojrzałości Twojej rozprawki.

Przeczytaj również: Kamienie na szaniec: fakt czy fikcja? Rozwiewamy wątpliwości!

Podsumowanie i wnioski: jak zakończyć rozprawkę, by zaimponować egzaminatorowi?

Zakończenie rozprawki to Twoja ostatnia szansa na pozostawienie trwałego wrażenia. Powinno być przemyślane i zwięzłe:

• Podsumuj główne argumenty: Krótko przypomnij, co udało Ci się udowodnić w poszczególnych akapitach, ale unikaj dosłownego powtarzania.
• Ponownie odnieś się do tezy: Potwierdź swoją tezę, ale sformułuj ją inaczej, używając innych słów. Pokaż, że Twoje argumenty ją w pełni uzasadniły.
• Sformułuj szersze wnioski: Wyjdź poza literaturę i zastanów się nad uniwersalnością dylematu "mieć czy być" w życiu człowieka. Czy jest on aktualny również dzisiaj? Jakie ma znaczenie dla współczesnego świata? To pokaże, że potrafisz myśleć krytycznie i łączyć literaturę z rzeczywistością.
• Zakończ refleksyjnie: Możesz postawić pytanie retoryczne, użyć cytatu lub sformułować myśl, która skłoni czytelnika do dalszych przemyśleń. Pamiętaj, aby zakończenie było spójne z resztą pracy i nie wprowadzało nowych argumentów.